فازڵ میرانی
زۆرن ئەوانەی دەکرێت وەک نموونەی “پیاوێک لەناو دەوڵەتدا” سەیر بکرێن؛ مەبەست لێرەدا ئەو کەسەی، یان کەسانەی پۆست و بەرپرسیارێتی وەردەگرن، بەڵام هەرگیز ناگەنە ئاست و شکۆی “پیاوی دەوڵەت”.
چەند ڕەگەزێکی سەرەکی هەن کە دەبێت لەو کەسەدا کۆببنەوە کە شایستەی ئەم ناونیشانەیە (چ مەدەنی بێت یان سەربازی)؛ گرنگترینیان: شارەزاییەکی قووڵ لە کاروباری وڵاتەکەی، جووڵانەوە بە ئامرازی کاریگەر بۆ چاکسازی و ڕاستکردنەوە، کۆتاییهێنان بەو هۆکارانەی دەبنە مایەی بێسەروبەری و کارە بێهوودەکان.
پیاوی دەوڵەت کار دەکات بۆ ئەوەی دەوڵەتەکەی بکاتە بناغەیەک بۆ بەردەوامییەکی دروست بەرەو ئاسۆیەکی فراوانتر؛ بە جۆرێک کە تەمەنی دەوڵەت بە کۆتاییهاتنی ئەو کۆتایی نەیەت. لەم ڕووەوە بەتایبەت، پێویستە درک بە “کاتیبوونی” پێگەی خۆی بکات و “مانەوە و پایەداریی” دەوڵەت بەرز ڕابگرێت؛ چونکە ئەگەر پیاوی دەوڵەت بە ئەنقەست بوونی دەوڵەت لە ئێستا یان داهاتوودا بە بوونی خۆیەوە گرێ بدات، وەک ئەوە وایە تەمەنی دەوڵەتی لە بازنەیەکی کاتیی کورتدا سنووردار کردبێت.
بۆ پیاوی دەوڵەت نەگونجاوە پەنا بۆ دەزگایەکی دیاریکراو ببات تا شەرعییەتی حوکمڕانیی خۆی لەو مەترسییانە بپارێزێت کە خۆی بەهۆی کورتبینییەوە دروستی کردوون؛ چونکە بەوە تێکەڵکاری لەنێوان “تەماعی دەسەڵات و ڕاکردن لە لێپرسینەوە” لە لایەک، و “زیانگەیشتن بە واقیعی حوکمڕانی کە پەیوەستە بە ژیانی خەڵکەوە” لە لایەکی ترەوە، دروست دەبێت.
پیاوی دەوڵەت جیاکاری دەکات لەنێوان ئازادیی بیروباوەڕ و سنووردارکردنی ئازادی، ئەگەر هات و ئەو ئازادییە بۆ سەپاندنی واقیعێک بەکار هات کە لە یاسا فەرمییە گشتگیرەکان لای دابوو؛ چونکە “فرەیی” چەمکێکە و “سەروەریی دەستوور و یاسا و ڕێساکان” چەمکێکی ترە؛ ئەمانە لە خاڵێکدا بەیەک دەگەن بەبێ ئەوەی ڕۆڵەکانیان ئاڵوگۆڕ بکەن.
پیاوی دەوڵەت بەرژەوەندیی گشتی دەبینێت و دەیکاتە خەمی سەرەکی و کاری بۆ دەکات، بەبێ پێشێلکردنی یاسا دەیسەپێنێت. پێش ئەوەش، ئەو پابەندە بە پێداچوونەوە بە هەر دەقێکی یاسایی و بڕیار و ڕێکارێکی ڕێکخستن کە لەگەڵ بنەما نەگۆڕەکانی دەستووردا نەگونجێت.
بۆ پیاوی دەوڵەت دروست نییە پەنا بۆ بیانووهێنانەوە و ڕەخنەگرتنی بێسوود ببات، یان هەندێک دۆسیە وەک کارتێکی فشار بۆ سازشکردن لای خۆی بپارێزێت و دواتر بیان گۆڕێ بۆ ماددەیەکی ڕۆژنامەوانی یان یاداشتنامە؛ ئەگەر شتی وەها ڕوو بدات، ئەوا پرسیارە هەرە جەوهەرییەکە ئەوەیە: بۆچی قبووڵی ڕۆڵێکی کرد کە لەلایەن ئەوانەی لە خۆی بەهێزتر بوون پەک خرابوو، و ئەویش لە ئاستیاندا وا لاواز بوو؟
پیاوی دەوڵەت خاوەن دیدگایەکی فرەڕەهەند و پێکەوەبەستراوە بۆ هەموو ئاراستەکان؛ ئەو هەمیشە دەسپێشخەرە و کۆنترۆڵی پەرچەکردارەکان دەکات.
جگه لەم خەسڵەتانە، هەر کەسێکی تر تەنێ پیاوێک دەبێت لەناو دەوڵەتدا.