فازڵ میرانی

ھیچ پرۆسەیەکی سیاسیی سەرکەوتوو، ھیچ سیستەمێکی حوکمڕانیی بونیادنەر سەرناگرن، ئەگەر لەسەر حیسابی سامانی گەل کار بۆ گەشەکردنی خۆیان بکەن، بە جۆرێک باخی خۆیان بەو مافانە سەوز و بەردار بکەن، کە بە ناحەق زەوتیان کردوون، لە بەرامبەریشدا کێڵگەی ئەوانی دیکە وشک و وێران بکەن و بەرەو بیابانبوونیان ببەن.

بۆچی ھێزێکی سیاسی ھێزێکی تر لە حوکمڕانی لادەبات، ئەگەر ھەردوولا لە گەیاندنی ھەمان زیان بە خەڵک ھاوبەش بن؟ سوودی دەنگدان چییە ئەگەر دەرەنجامەکەی ھاوشێوە یان خراپتر بێت لەوەی کە ڕێگری لە دەنگدان دەکات، یان تەنیا بۆ ڕووکەش و نمایشی دەکات؟ ئێمە لەبەردەم پرسیارگەلێکداین کە لە واقیعی دەرەنجامەکانەوە سەرچاوەیان گرتووە و گوزارشت لە ئاستی فیکر و ڕەفتار دەکەن.

سیستەمێک کە توانای ڕەخساندنی ڕێگایەکی گونجاوی لە گوندێکدا ھەبێت بۆ زامنکردنی سەلامەتیی قوتابیانی قوتابخانەیەک، بتوانێت کورسی، کتێب، دەفتەر و پێنووسێک بۆ قوتابی دابین بکات، لە ڕووی تەندروستی و کۆمەڵایەتییەوە بایەخی پێبدات و مامۆستایەکی لێھاتوو فەراھەم بکات کە مافی ژیانێکی شایستەی پارێزراو بێت؛ بەڵام پاشان ھەموو ئەمانە پشتگوێ بخات بۆ چوونە ناو جەنگەلێکەوە کە سەرچاوەکانی وڵات دادەدۆشن، بە شێوەیەک ئۆپۆزسیۆنێک لێی ڕاپەڕێت کە سەرکۆنەی کارەکانی بکات و گاڵتە بەو شتانە بکات کە سیستەمەکە پێشینەی پێداون، کاتێکیش ئەو ئۆپۆزسیۆنە خۆی دەگاتە دەسەڵات، ھەمان ڕەفتاری ناپەسەندی پێشوو یان خراپتر لەوە پێڕەو بکات، ئەوا ئەگەر خۆی پێداچوونەوە بە کارەکانیدا نەکاتەوە، ڕەنگە جەماوەر پێداچوونەوە بە ڕەفتارەکانیدا بکات، دوور نییە چارەنووسی لە چارەنووسی پێشینانی لە دەسەڵاتدا باشتر بێت.

بەڵام سووربوون لەسەر کەلەڕەقی، خۆ لێ نەبان کردن، گوێ لێ نەدان، فەراھەمکردنی پڕوپاگەندەی دژ بە ڕاستییەکان بە پاساوی پێشینەیی لە ئۆپۆزسیۆندا، لەگەڵ قۆستنەوەی (نەسەب) و منەتکردن بەسەر خەڵکدا بەو شێوازەی کە وا نیشان بدرێت فەرمانڕەواییکردنی گەلان فەزیڵەیەکە و پێیان دەکرێت؛ ئەمانە بابەتگەلێکن کە ڕەوا نییە داکۆکییان لێ بکرێت بۆ بەرژەوەندیی ئەوانەی تاوانیان بەرامبەر مافەکانی خەڵک ئەنجام داوە.

لایەنە ناسراو و دیاریکراوەکان بە ئەنقەست زیانیان بە بەرژەوەندیی عێراقییەکان گەیاندووە؛ بەو پێیەی مێژوو تۆماری کردووە کە ھەزاران عێراقی کوژراون و بکوژەکانیشیان سزا نەدراون. ھەروەھا ھەندێک لایەنی ناسراو بوونەتە ھۆی ئاوارەکردن و دەرکردنی زۆرەملێی عێراقییەکان بە مەبەستی ناڕەوا و لە ڕێگەی نیشاندانی باڵادەستی بەسەر دەوڵەت و لە سایەی بێدەنگییەکەیدا؛ ئەمەش دژایەتییەکی گەورەی کۆمەڵایەتی، نەتەوەیی و مەزھەبیی خوڵقاند، بە جۆرێک ڕای گشتی بووە سەکۆیەکی پڕ لە گومان و ئیدانەکردن بەرامبەر بە دەسەڵات، بەھا و پرەنسیپە کۆمەڵایەتییەکانیش پاشەکشەیان کرد کە پێشتر پایەی سەرەکیی ئاشتیی کۆمەڵایەتی بوون.

پاشان، دوو ھاوپەیوەندیی سەیر بە ڕێکەوت ھاتوونەتە ئاراوە؛ پەیوەندییەکی ڕاستەوانە لەنێوان زۆربوون و ئاڵۆزیی کێشەکانی کۆمەڵگە، سووربوون لەسەر چاو لادان و کوێرکردنی بینایی بەرامبەر بە چارەسەرەکان. ھەروەھا پەیوەندییەکی پێچەوانە؛ بەوەی ھەرچەندە کۆمەڵگە فراوانتر بێت و ئەو کێشانەی سیستەمەکە بەرھەمیان دەھێنێت گەورەتر بن، بیرکردنەوە زیاتر بەرتەسک دەبێتەوە بۆ سەر ئەو بابەتانەی کە نە قسە و نە کرداری لاواز دادیان دەدەن.

لەسەر ھێڵی ساڵان و دوو دەیە، لەبەردەم پڕوپاگەندەیەکی کەم بایەخ لە ڕووی متمانەوە، پرۆسەی سیاسی کە دیارترین دەرھاویشتەکانی ئەمانە بوون: گواستنەوەی لێکەوتەکانی قەیرانی سیاسی بۆ سەر شانی جەماوەر، دابینکردنی تێچووی بۆردومانکردنی خەڵکی بێوەی، بەفیڕۆدانی سامانەکان تا گەیشتن بە قەیرانێکی گەورە، بەرزبوونەوەی ڕێژەی تاوان، ململانێی توند لەسەر پۆستەکان بۆ دەوڵەمەندبوون، و سەپاندنی پارێزبەندیی چەکداریی ترسناک؛ لەبەردەم ھەموو ئەمانەدا، ئەم پرۆسەیە پێویستییەکی مکووڕ و بەپەلەی بە وەستان، پێداچوونەوە بە خۆدا، خۆپاککردنەوە، پۆزش ھێنانەوە، لێپێچینەوە و سزادان ھەیە؛ ئەگەر نا، چەسپاندنی بێتاوانی بۆ تاوانبار نەریتێکی ناپەسەندە و ڕێی تێناچێت، جێی سەرسوڕمانیش نابێت ئەگەر کەسێک دەستی بۆ ببات کاتێک دەبینێت ئەوانی دیکە لێپێچینەوەیان لەگەڵدا ناکرێت.

بێگومان ناوبانگ و کارەکتەری پرۆسەی سیاسی زیانیان بەرکەوتووە، تەنانەت بۆ ئەوانەش کە ھاوبەشی تاوانەکان نەبوون؛ چونکە مەرج نییە ھەرچی بزانرێت، بگوترێت. پڕۆژەی ٢٠٠٣ ھۆکاری یەکلاکەرەوە و گەورەترین فاکتەر بوو لە کۆتاییھێنان بە ڕژێمی پێشوو.

خەبات و کاری ئۆپۆزسیۆنیی پێش ساڵی ٢٠٠٣، کارێکی شەرەفمەندانە بوو کە مێژووی عێراقییەکانی پاراست و زەمینەسازیی بۆ قۆناغێک کرد کە پێویستی بە ھەستکردن بە بەرپرسیارێتییە، نەک قۆستنەوەیەکی قێزەونانەی ئەو پێگەیە.

فەرمانڕەواییکردنی عێراق پێویستی بە بیر و عەقڵ گەلێکە کە لە مانا قووڵەکانی حوکمڕانی تێبگەن؛ حوکمڕانییەک کە لە نموونە خراپەکانی مێژوو نەچێت، نەک ئەوەی بگۆڕدرێت بۆ دەزگایەکی پاکتاوکردن لە ڕێگەی ھەڵدانەوەی دۆسیەکان و کۆگاکردنیان بۆ کاتی پێویست، یان ببێتە ھۆکارێک بۆ دەوڵەمەندبوون لەسەر حیسابی گەلەکانمان.