فازڵ میرانی

پارە هەموو ئەو شتانەیە كە دەكرێت نرخێكیان هەبێت. ڕووەكانی فرەچەشنن و شیاوی هەڵسەنگاندنی بەهایین. پارە بۆ مرۆڤ ئامانجە، بەبێ ئەو یان بە كەمبوونەوەی، زۆرێك لە پلانەكان هەرچییەك بن، دوادەكەون یان نامێنێن، بە واتا ئەرێنی یان نەرێنییەكەی، چ تایبەت بێت یان گشتی، بەسوودە.

پارە لە ڕووی خاوەندارێتییەوە دوو جۆرە: كەسی و گشتی، بنەڕەتەكەش هی كەسییە، هەرچی گشتییە، دوای سەرهەڵدانی بیرۆكەی دەسەڵات، وەك قەوارەیەك لەناو كۆمەڵدا، هاتە كایەوە، بە گردبوونەوە خێڵەكییە فەرمانڕەواكان دەستیپێكرد، پاشان زنجیرەی ئەوەی دواتر بە دەوڵەت ناسراوە، دەستیپێكرد. هەروەها پارە بابەتی توێژینەوە و ڕەخنەیە، بۆ ئەو، بە خودی خۆی، بە گەیشتن پێی و مامەڵەكردن پێوەی.

وەك چۆن تەڤلی زۆربەی بوارەكان دەبێت، دەكرێت دروست بكرێت و زیادیش بكات، بەڵكوو لە پیشەسازییە ئابوورییەكانیدا، چیتر تەنیا كۆڵەگەی سەرەكیی وڵاتان و تاكەكان نییە، بەڵكوو كۆكردنەوە و هەڵگرتنی، بووەتە یەكێك لە بنەماكانی ئابووریی ئەو وڵاتانەی، كە كار لەسەر پاراستنی پارەی سپاردەكارانیان دەكەن، لە هەر ڕەگەزنامەیەك بن. بە نەخت بێت، یان بە كاڵا، یان بە تاپۆی زەویوزار و بە هەر شێوەیەك، كە بتوانرێت بنرخێندرێت و بگۆڕدرێت، پارە بەسەر دوو جۆرە دەستبەسەرداگرتندا دابەش بووە: تاكەكەسی و گشتی.

زۆربەی یاسادانراوەكان ئامانجیان گەڕانە بەدوای پاكی سەرچاوە، دەستبەسەرداگرتن و ڕەفتاركردن پێوەی، بەڵام یاساكان نە یەكگرتوون و نە بە هەمان توندییش جێبەجێ دەكرێن، گەورەترین كێشەش بۆ زاڵبوونی بەرژەوەندییەكان دەگەڕێتەوە، چونكە دادگەری و یەكسانی، هێشتا لە گۆڕەپانی دەستكەوتە چەورەكاندا، ئامادەییان ڕەت دەكرێتەوە یان كۆتوبەند كراون.

بوونی پارە، پەیوەندییەك لە نێوان خۆی و ئەو كەسەدا دروست دەكات كە درك بە گرنگییەكەی دەكات، ئەمەش كەوتەجوولە و فراوانتر بوو، بۆ ئەوەی سیستەمێكی پەیوەندیی ڕەفتار تێكەڵاو و ئاكارەكان بنیات بنێت، لەبەر ئەوەی پەیوەندییەكانیش بەرزەفت نین و بە یەك ئاراستەش نین، بۆیە ئەگەری بەگژداچوونیان هەیە.

وەك چۆن ململانێ لەسەری لە نێوان تاكەكاندا ڕوویداوە و ڕوودەدات، لە نێوان قەوارەكانیشدا ڕوویداوە، تاكەكان لە هەر شارستانیەت و كولتوورێك بن و قەوارەكانیش بە هەمان شێوە.

هێزی دەستكەوتەكان گۆڕاوە و وای لە پارە كردووە، ئاكاری ماف لەو مامەڵانەدا وەربگرێت، كە ڕەنگە هەندێكی شەرع یان یاسای دروست، پێی قایل نەبێت، بۆیە چەمكی ماف بۆ دەرەوەی ناوەڕۆكە دادگەرەكەی خۆی دەرهێنرا.

سێ ناوچەی كۆمەڵایەتی هەن، كە هەمیشە پەیوەندییان بە پارەوە هەیە: هەژاری، خۆبژێوی، دەوڵەمەندی، ئەم ناوچانە گۆڕەپانی كاری هزرن، هەروەها ژینگەیەكی دیار و ئامانجێكی ڕوونیشن، كە ئایین و بیروباوەڕەكان لە ڕاڤەكردن و ململانێی دادگەریدا، سەرنجیان خستووەتە سەر، ململانێی نێوان دژەكانیش، ئەوەندە قوربانی هەیە، كە لە ژماردن نایەت، زیانی كاركردنی زۆرە و سەركەوتنیشی كەمە.

لە ناوچەكانمان و لە سیاسەتەكانی دەسەڵاتداریەتیی ڕۆژهەڵاتدا، نموونەی بەڕێوەبردنی سامانەكان، بە سەروەرییەكی میری باڵادەست، لەگەڵ چەشەدانی قازانجویستی سامانە تایبەتەكانی تاكەكان و قەوارە بازرگانییەكاندا، جێگیر بووە، بۆ سادەكردنەوەی وێنەكە، دەزگایەكی میری كۆكەرەوەی پیشەكان، هەبوونی كارێكی تایبەت، قووچەكێكی میری، قووچەكێكی دارایی تایبەت، نیشتمانی بێت یان بیانی.

هەردووكیان ئەگەری بەركەوتنی گەندەڵی و پەیوەندیی نێوانیان هەیە، ئەگەر بەجیا بن یان بەمەبەستێك كۆببنەوە، كە ئەگەر شوێن، پێگە و دەسەڵاتەكانیان نەبا، بەدینەدەهاتن. چیرۆكی گەندەڵی، داپۆشین و بەرتیل نە شتێكی نوێیە و نە تەنیا لەیەك كۆمەڵ، بەجیا لەوانی تردا هەیە، وەك چۆن دەستپاكیش، تەنیا بۆ هەڵگرانی بیروباوەڕێكی دیاریكراوەوە، قۆرخ نەكراوە.

لە بەرییدا، بازرگانیی حەرام نییە، مەگەر لە دەقێكی شەرعی یان یاسایەكی دروستدا هاتبێت، داهاتی پیشەش حەرام نییە، تەنیا بە دەقێك نەبێت، كە دەروون پێی ئارام بێت، بۆیە هیچ سەیر نییە، مێشكی بازرگانی بێتە ناو سیاسەتەوە، وەك كارایەك نەك تەنیا وەك پارەدارێك، وەك چۆن سەیریش نییە، مێشكی كارگێڕیی فەرمی، تەڤلی بازرگانی بێت، ئەم ئاراستەیەیش هەیە.

بەڵام كێشەكە لە گۆڕینی دامەزراوەی دروستكراو بۆ كاری گشتی، بە ئەو دامەزراوەیەیە، كە بۆ قازانجی تاكەكەسی بەڕێوەببرێت، ئەگەر مێشەكە بەڕێوەبەرەكەی، لە بازاڕەوە بۆ كارگێڕیی میرییەوە هاتبێت. لێرەدا لە تاوانباركردنی دووفاقی بەرژەوەندییەكانەوە، بەرەو بەرژەوەندییە داپۆشراوەكانەوە دەردەچین.

لە نموونە هاوچەرخە ئامادەكاندا و بەبێ ناوبردن، كە دەكرێت لە ڕێگەی ڕاگەیەندراوە دادوەرییەكانەوە، بەدواداچوونیان بۆ بكرێت، قەبارەی تێكەڵاوبوون و تێوەگلانی نێوان بازاڕ و دامەزراوەكانی دەسەڵات دەبینیت، كە بۆ بەرهەمهێنەری دەستكەوتە كەسییەكانەوە گۆڕدراون، بەجۆرێك، كە پانتایی هەژاری فراوان بووە، پانتایی خۆبژێوی كەم بووەتەوە و سامانی چینێكیش زیاد بووە، كە لە بنەڕەتدا ئەو سامانانە دەبوو بۆ پاراستنی هاوسەنگی، كەمكردنەوەی ڕووبەری هەژاری و بووژانەوەی خۆبژێوی بەڕێوەببرێن.

دەسەڵاتەكان لە كێشانی سیاسەتی ئابووریی ئازاددا نین، هەرچەندە لە ئاراستەی ئامادەكردنیاندا ڕاستگۆش بن، چونكە بارودۆخێكی سەخت و ناخۆش دروست دەكەن، كە جەخت لەسەر هەبوونی زۆرینەی هاووڵاتییان دەكاتەوە، كە سیاسەتە هەڵەكانی ئابووری فەرمانڕەوایەتی كردوون، ئینجا چ بۆ ماوەیی بن یان بەردەوام.

كارەكان بەرەو باڵادەستی مێشك و ئامرازەكانی بازاڕ ناگۆڕێن، كە دەسەڵات بەرەو هێزی بازاڕ ببەن، بەڵكوو بۆ لاوازیی دەسەڵات، یان مەیلی هەندێكیان بۆ قازانجی تاكەكەسی و بەگەڕخستنی فەرمیەتەكەی دەگەڕێتەوە. ئەم جۆرە وەرچەرخانەی ئاگاداری ئەو ژینگەیە نییە، كە دروست دەبێت و گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و ڕەفتارییە خراپەكان لەخۆی دەگرێت، دەبێتە هۆی خێراكردنی بەریەككەوتنی نێوان هێزەكان.

پشتگوێخستنی ڕێكخستن و پلاندانانی دروست، هەمیشە وەك لادانی دوگمەی دڵنیایی لەسەر تەقەمەنییەكی شاراوەی ناو كۆمەڵدا بووە، نە بارستایی نەختینەیی و نە بنەماكانی سەرمایە، جاران و ئێستاش، بە نەمانی دوگمەی دڵنیایی ئەو تەقینەوەیە دەچن، كە لەناو كۆمەڵدا هەن، نە بارستە نەختینەكەی و نەبەڵگەنامەكانیشی لەو شتانەن، كە یاریپێكەر پێیان بۆ بەرژەوەندیی پڕۆژە لەبەرچاونەگیراوەكان سەلامەت نابێت و مسۆگەری ئەوەشی بۆ ناكەن، بە خراپە بەسەر كۆمەڵدا نەشكێتەوە.

دەڵێم: خاوەنەكەی لە لێپرسینەوە ڕزگاری نابێت، ئەگەر دواش بكەوێت، بەڵام ئەمە بەرانبەر ئەو زیانانەی بە كۆمەڵی دەگەێنێت، بەس نییە، هەروەها لایەنە چاودێرییەكانیش لە كەمتەرخەمییان (ئەگەر تێوەنەگلابن) و لە لێپرسینەوەشیان، جەب نادرێن.

لە بیست ساڵی ڕابردوودا، پارەیەكی زۆر بەفیڕۆ دراوە، كە دەستكاریكردنی لە نێوان تاڵانكردن و بەفیڕۆداندا (بەفیڕۆدان بە واتای بێتاوانی نییە)، بووەتە هۆی كارەسات و نەهامەتی كۆمەڵایەتی و سیاسی، كە ئێستا دروێنە دەكرێن و لە داهاتووشدا بەردەوام دەبێت.

لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا و تاكوو ئێستاش، چەندان ناوەندی نوێی پارە دەركەوتوون، كە بە ناوەندە سیاسییەكانەوە بەستراونەتەوە، بەشێكی زۆری ناوەندەكانی پارە و ناوەندە سیاسییەكانیش، نوێكارن لە هەردوو بوارەكەدا. ئەگەر وای دابنێین -ئەمەش لۆژیكییە- كە گۆڕانكاری سیاسی و سەرنەكەوتنی بەشێكی زۆری سیاسییەكان، لە پاككردنەوەی كەشی وڵات یان گرتنەبەری سیاسەتێكی دانایانە لە بەڕێوەبردن، بووەتە هۆی سەرهەڵدانی جووڵانەوەی سیاسیی نوێ، بەڵام سامانەكان بە هەمان خێرایی دروستبوونی حزبەكانەوە، بەردەست نابن. مەگەر گومان لە سەرچاوەكەیاندا هەبێت، بۆیە تەنیا پێداچوونەوە بە داتا داراییەكانی پێشووی خاوەن سامانە نوێیەكان بەسە، بۆ ئەوەی پرسیارە بژوێنە پێوارەكراوەكە بكرێت: سەرچاوەی ئەم سامانە چییە؟

لۆژیكی دروست نییە، ناوەندەكانی كەڵەكەبوونی سامان بەم قەبارە و دابەشبوونە گەشە بكەن، وەك ئەوەی ڕوویداوە و ئێستاش ڕوودەدات، لە كاتێكدا دەزگاكانی چاودێری، دادوەری و دەسپاكیش بەشێك لەو باتانە دەخەنە ڕوو، كە دەریدەخەن پارەیەكی زۆری فەرمی، نەختی و نانەختی، بۆ بەرژەوەندیی تاكەكەسی جووڵێنراون.

ئەمە مەبەستی ئەم كاغەزە پێشنیاركراوە بۆ گفتوگۆ نییە، بەڵكوو مەبەستەكە ناوەڕۆكی داهاتووی سیستەمەكە، چۆنیەتی بیركردنەوە و مامەڵەكردنی لەگەڵ پرسەكانی بەڕێوەبردن، سیاسەت و ڕێساكانە، دوای ئەوەی وەرچەرخان لە ناوەڕۆكی پیشەكە، لە هزرێك كە تواناكان بەڕێوە دەبات، هاوبەش یان باڵادەستێك بەسەر ئاراستەكردنی سەرچاوەكاندا ڕوویدا، لە زۆربەی كاتەكانیدا بۆ ڕێڕەوە باوەكەی خۆی نییە، كە خولانەوەیكی دارایی بۆ پاراستن و گەشەپێدانی ئەو سامانانە پێكدەهێنا، كە بۆ تەواوی خەڵكن.

هەر هزر و پلاندانانێكی گەشەپێدان، تەڤلی چوارچێوەی ئەركە بنەڕەتییەكانی دەوڵەت بێت، دەكرێت لە ڕێگەی دەزگاكانییەوە یان بە هاوئاهەنگی لەنێوان لایەنی بیانی و دەسەڵاتەوە، ئەنجام بدرێت، بەجۆرێك كە مسۆگەری بكات، لەسەرەتاوە ئەو كارەی مەبەستە بۆ بەردەوامی خزمەتگوزارییەكی دیاریكراو، یان پەرەپێدانی، یان دۆزینەوەی دامەزراوەیەكی خزمەتگوزاری نوێ بەدیبێت. تەنانەت لە وەبەرهێنانیشدا، دەبێت دەسەڵاتە پەیوەندیدارەكان، هەڵوێستیان لە بەرانبەر ئەو پارەیەدا هەبێت، كە بۆ وەبەرهێنان و بە چ ئاراستەیەكدا دەبێت، بەكار دەهێنرێت، چونكە هەموو كۆمەڵێك بۆ هەموو جۆرە وەبەرهێنانێك گونجاو نییە.

لەگەڵ هێشتنەوەی لایەنێكی سەرەكی، لە هەموو ئەمانەی باسمان كرد، ئەویش پاراستنی بەرژەوەندییەكانی دەوڵەتە، ڕەنگە خاڵە مەترسیدارەكەش، لە پاراستنی بەرژەوەندییەكانی دەوڵەتدا بێت، چونكە ئەو ڕستەیە واتایەكی ڕاستەقینە پێكدەهێنێت، كە دەسەڵات و پێگەی یاسایی و ئەو ڕێگرییانە كۆدەكاتەوە، كە پێویستیی پاراستنی ئامانج و ڕێگریكردنی لە كەوتنە بەر مەترسی، لەوانەش قازانجكردن بەهۆی كارەوە، دەگرێتەوە، ئەی چۆن، ئەگەر بە مێشكی دەسەڵاتدا هات، بەجۆرێك مامەڵە لەگەڵ سەرمایەی دەوڵەتدا بكات، وەك ئەوەی هی خۆی بێت و تەنیا ئەو قازانجی لێ بكات، دەستیشی لەسەر پارەی دەوڵەت، نە دەستی ئارامی و نە دەستی مسۆگەرییە!

جگە لە پاداشتەكانی ورە بەرزكردنەوە و هاندان، كە هەندێك لە سیستەمە كارگێڕییەكان بڕیاری لەسەر دەدەن، ڕووی نەداوە، دەسەڵاتێكی ڕێزدار ڕۆژێك لە ڕۆژان ڕایبگەیەنێت، دەستی لەسەر سامانەكان و پلاندانانی داهاتووی سامانەكان، دەستی خاوەندارێتی كەسییە، لە نموونەی عێراقیشدا، هەموو تاكەكانی گەل، بەپێی بڕیارەكانی نێودەوڵەتی و لە هەمبەر ئەو بەرپرسیارێتیەی هەیانە، وەكوو بەرپرسیاریەتی و مسۆگەری دابینكردنی دەستەبەری، لەپارەكانی خۆیانەوە قەرەبووی ئەو پارەیان داوەتەوە، كە لەو پارەی ئەوانە دەگەڕێتەوە، ئەوەی بەڵێنی دەستەبەریەكەیان داوە، كە ئەویش دەبێت، دەسەڵات بێت، كەچی ئەو پارانەی لەژێر دەستی دەسەڵات دایە، پارەی گەلە، ڕەنگە زۆربەشیان نەزانن، چۆن لێپرسینەوە لەگەڵ ئەوانەدا بكەن، كە سامانەكانی ئەویان بەفیڕۆ داوە.

ئەم نموونەیەم هێنایەوە و مێشكی دەسەڵاتدارێتیی كۆن لەگەڵ هەموو تێبینییەكان لەسەر قازانجەكانی، لە چوارچێوەی تۆڕێكدا بوو، كە لەدەست بەسەرداگرتندا، لەوانی پێش خۆی بچووكتر و كەمتر بوو.

ئەی ئەنجامەكان، لەگەڵ دروستبوونی مێشكێك چۆن دەبێت، كە بۆ گەیشتن بە ئامانجەكەی، ئەویش قازانجكردنە، ئامادەیە هەموو جلێك بپۆشێت، قازانجكردن لە ڕێگەی سامانەكانی دەوڵەت و لە دەرەوەی ڕێڕەوە ڕێپێدراوەكان، لە ڕێگەی دەسەڵاتپێدانی فەرمی، یان بێدەنگبوون لە درزەكانی یاسایەكەوەیە، كە نۆژەن ناكرێتەوە.

دەمەوێت بە ئامانجی نووسینەكەم بگەم، بۆ ئەوەی لێی ئاگادار بین: ڕێگە بە فرۆشتنی سامانەكانی دەوڵەت مەدەن، یان بۆ سامانی كەسی بگۆڕدرێن، ئێوە ئەزموونی دەوڵەتێك دووبارە دەكەنەوە، كە لە بەرزبوونەوەدا پێشەنگ بوو، بەڵام بە لاوازیی كۆتایی هات، كە لە بنەڕەتدا لاوازییە دەرەكییەكەی بۆ لاوازی ناوخۆییەكەی دەگەڕێتەوە، ئەو ڕۆژەی كە سنوورەكانی نێوان سەرمایەی دەوڵەت و سەرمایەی ڕاوچییانی سامانەكان هەڵگیرا، ئەو ڕۆژەی فەرمانبەر تێوەگلا و بووە ئەو فەرمانبەرەی، كە بێ مۆڵەت و بۆ قازانجی خۆی، بازرگانی بە پارەی دەوڵەتەوە دەكات، یان ئەگەر زیانێكیش ڕوو بدات، لەسەر گیرفانی ئەودا نابێت.

پێداچوونەوەیەك بەو سەبەتەیەی، كە كات و بارودۆخی دەركردنی سزاكانی بەسەر یاریپێكەرانی سامانە نیشتمانییەكانی تێدایە، دەریدەخات پێژماردن لەو سزایانەی كە سەرپشككردنی لە نێوان زیندانیكردن و پێژماردنی یان یەكێكیانی تێدایە، ئەو ژمارانەن كە بەهۆی داڕمانی بەهای دراوەوە، چیتر بە پێژماردن دانانرێن، تەنیا ئەوە نەبێت، كە چووەتە ناو بادەكی خاوەنەكەیەوە.

هەروەها كەتوار خەریكە كۆمەڵ بۆ دوو چینی دوور لە یەكتری، لە ڕووی بەردەستبوونی هەموو شتێك بۆ چینێك و كەمی یان نەبوونی هیچ شتێك بۆ چینی دووەم، دابەش دەكات. پێداچوونەوە بەو دوو ڕاپۆرتە نێودەوڵەتیە نوێیەدا بكەن، كە سەبارەت بە ڕێژەی برسیێتی و نەزانی دەرچوون، ژمارەی وا دەبینن، ڕەنگدانەوەی بێبایەخی ئەو لایەنە نین، كە دەبێت لێپرسینەوەی لێ بكرێت، بەڵكوو كەمتەرخەمی لە دووبارەبوونەوەی ئەو كارانە دەبینن، كە ژمارەی نەزان و برسییەكان لە ڕاپۆرتەكانی داهاتوودا زیاد دەكەن.

ئێمە لەلایەك، لە هۆكاری بێدەنگبوون لەو كارە هەڵانە دەرهەق بە وڵاتەكەمان و دەستپێكردنی لێپرسینەوە، لەلایەكی ترەوە دەگەین، ئەوەش بەپێی هێزی لایەنی سەرپێچیكار دەبێت، بەڵام ئەم پێنوێنیە لە بنەڕەتەوە بەرز نەدەبووەوە، یان ڕووی نەدەدا، ئەگەر مێشكە كاركردووەكان بە ئاراستەیەك دزەیان نەكردبا، كە لەسەر گواستنەوەی پاشماوەی سامانەكانمان بۆسەر هەژماری خۆی، بەردەوام دەبێت.

و: ڕەمزی میرەكانی