ئاریان سەلاحەدین ئەسعەد
دەرکردنی بڕیاری قەدەغەکردنی زمانی کوردی لە دانانی پرسیاری تاقیکردنەوەکانی زانکۆدا، لە شارەکانی کەرکووک، مووسڵ و دیالە، وەک ئەوەی لە نووسراوی فەرمی وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراقدا هاتووە، بڕیارێکی سەرپێی نەبووە، بەڵکو دوای پێکهێنانی لیژنەیەک و بەدواداچوون بووە، ئەمەش ئەوەمان پێ دەڵێت، نیازپاکییەک بۆ پابەندییە دەستوورییەکان لە ئارادا نیە، هەر وەک ئەوەی لە ڕووی سیاسیی و داراییەوە سەرپێچی و پێشێلکاری بەندە دەستوورییەکان دەکرێت، لە ڕووی فەرهەنگی و کولتووریشەوە دژایەتی زمان و کولتووری کوردی دەکرێت.
بڕیاری ژمارە (6496)ی ڕۆژی 16ـی تەمموزی 2025ی وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراق، کە ئاراستەی زانکۆکانی مووسڵ، کەرکووک و دیالەی کردووە، فەرمانیکردووە، پرسیاری تاقیکردنەوەکان نەکرێنە کوردی و جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە، کە زمانی خوێندن عەرەبییە و ئەو بابەتانەی ئینگلیزین، دەبێت تەنیا ئەو دوو زمانە بەکار بهێنرێن. بەمەش هەزاران قوتابی کورد لە زانکۆکانی ئەو سێ پارێزگایەدا ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبنەوە و ئاییندەیان دەخرێتە تونێلێکی تاریکەوە، بەو پێیەی بێ بەش دەبن لە تێگەیشتنی پرسیارەکان و ڕەنج و کۆششی زانکۆیان ڕووبەڕووی مەترسی دەرنەچوون و دواکەوتن تا ڕادەی وازهێنان لە خوێندن دەکرێتەوە.
نەک هەر ئەوە، بەڵکو بڕیارەکە دەبێتە هۆی پوکانەوەی خوێندنی کوردی بە تایبەت لە پارێزگای کەرکووک و کاریگەرییەکی گەورە دەکاتە سەر ئەوەی چیدیکە هاووڵاتیانی کورد لە پارێزگاکە منداڵیان نەخەنە بەر خوێندنی کوردی، بەو پێیەی لە زانکۆ زمانی خوێندن عەرەبی دەبێت.
ئەم بڕیارە جگە لە لێکەوتە و کاریگەرییە مەترسیدارەکانی و شەڕێکی شاراوەیە دژ بە زمانی کوردی و کودەتایەکی ڕوونە بەسەر ئەو هەموو دەقە دەستووری و یاساییانەی لە بارەی هاوشانیی زمانی کوردی و عەرەبی لە دەستوور و یاساکارپێکراوەکانی عێراقی فیدڕاڵدا چەسپێنراون.
بە نموونە لە ماددەی (4)، بڕگەی یەکەمی دەستووری عێراقدا بە ڕوون و ڕاشکاوی هاتووە: زمانی کوردی شانبەشانی زمانی عەرەبی، زمانی ڕەسمییە لە دەوڵەتدا.
هەروەها لە یاسای ژمارە (7)ی ساڵی 2014 کە تایبەتە بە زمانە ڕەسمییەکانی عێراق و دەقەکەی لە ژمارە (4311)ی ڕۆژنامەی وەقائیعی عێراق لە شوباتی 2014 بڵاوکراوەتەوە و لە ماددەی سێیەمی یاساکەدا زۆر بە ڕوونی هاتووە، "زمانی عەرەبی و زمانی کوردی دوو زمانی ڕەسمین لە عێراقدا".
لە یاساکەدا، نەک تەنیا زمانی کوردی و عەرەبی هاوشانن، بەڵکو حکومەت و دامەزراوە فیدڕاڵییەکان پابەند کراون بەوەی مامەڵەی یەکسان لەگەڵ زمانی کوردی بکەن و کار بۆ پێشخستن و گەشەپێدانی زمانەکە بکەن و لە نووسراوەکانی دەوڵەتدا، وەک یەک بەکاربهێنرێن.
گرنگە هەموو لایەک چاوکراوە و وشیار بین لە ئاست ئەو پێشێلکارییە دەستووری و یاساییانەی بەرامبەر بە مافە ڕەواکانی خەڵکی کوردستان دەکرێن. نەک تەنیا مافە سیاسیی و دارایی و یاساییەکان، بەڵکو مافە کولتووری و ڕۆشنبیریی و فەرهەنگییەکانیشمان دەبێت بپارێزین و بە پشتبەستن بە دەستوور و یاسا کارپێکراوەکانی فیدڕاڵی ڕووبەڕووی هەر هەوڵێکی نایاسایی ببینەوە، کە دژایەتی کولتوور و فەرهەنگ و زمانی کوردی دەکات.
بریکاری وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوان