دکتۆر سامان سۆرانی

ئاشکرایە کەوا  توندوتیژی هەموو شتێکی ئەرێنی بۆ کاتێکی نادیار دوادەخات، زیانی نوێ دەخاتە سەر زیانەکان، پردی ئاشتی و خۆشەویستی دەبڕێت، دیواری ڕق و کینە ئەستوورتر و بەرزتر دەکات. 

فەیلەسوفی بەناوبانگ و نووسەر و دامەزرێنەری بزووتنەوەی ژینگەزانی ئەمریکی

 Henry David Thoreau (١٨١٧-١٨٦٢) ، ئەو کەسەیە، کە فەلسەفەی ناتوندوتیژی وەکوو شێوازێکی ژیان بەکارهێنا، چونکە ناتوندوتیژی ئامانجی خۆی لە ڕێگەی چالاکیەکانییەوە بنیات دەنێت. 

هەروەها ‌هێنری دەیڤد توراو یەکەم کەس بوو یاخیبوونی بە شێوەی مەدەنی هان دەدا بۆ دەستەبەرکردنی مافە زەوتکراوەکان و ڕەتکردنەوەی نادادپەروەری.

نووسین و کتێبەکانی ئەم بیرمەندە لەسەر ناتوندوتیژی کاریگەرییەکی لەڕادەبەدەریان هەبووە لەسەر کەسایەتییە بەناوبانگەکانی وەکوو ڕۆماننووسیکی جیهانی وەکوو لێڤ تۆلستۆی (١٨٢٨-١٩١٠) و  ئەفسانەنەیەکی سەرسوڕهێنەر و ئاشتیخوازی وەکو مەهاتما گاندی (١٨٦٩-١٩٤٨) و  وتاربێژێکی مێژوویی و سەرکردەیەکی ناوداری دژە جیاکاری لە ئەمریکا، مارتن لوسەر کینگ جونیور (١٩٢٩-١٩٦٨). 

دواتر بینیمان چۆن لە سەرانسەری جیهان بزووتنەوەکانی ناتوندوتیژی زیادبوونێکی بەرچاویان بەخۆیانەوە بینی و لەو ڕێگەیەوە ئاشکرابوو، کە ئیرادە و هێزی جەماوەر لە ئامانجی بەرەوپێشبردنی مافەکانی مرۆڤ، ڕزگاربوون لە دیلی و حەتمیەتی مێژوو، هەڵوەشاندنەوەی دیکتاتۆری و فەندەمێنتالیستەکان و ڕووخاندنی ڕژێمە ستەمکارە دڕندەکان مەحاڵ نییە و ئەگەرێکی دوورە دەست نییە. 

ناتوندوتیژی هێندەی مرۆڤایەتی کۆنە، لە هەمان کاتدا ناتوندوتیژی بەتواناترین چەکە بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی مەدەنی و شارستانی، کۆمەڵگەیەك تێیدا مرۆڤایەتی ڕێزی لێبگیرێت و کەرامەت و مافەکان بپارێزرێت، ئەویش لە ڕێگەی پەیڕەوکردنی سیاسەتی لێکتێگەیشتن و تەبایی و چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان لە ڕێگەی دەروازەکانی دیالۆگی شارستانییەوە، تا بابەتەکان بخرێنە ناو چوارچێوەیەکی گونجاو، تا بە ژیری و دووربینی و ئارامییەوە مامەڵە لەگەڵ کێشە و گرفتەکان بکرێ. 

دیارە کردنەوەی دەرفەتێکی نوێ بۆ کارکردن بۆ مافەکانی گەلی کوردستان لە دەرەوەی سنوورەکانی هەرێم و  لەخۆگرتنی بزاڤی کۆمەڵگەی کوردستان و گۆڕانکارییەکانی جیهان پێویستی بە بیرکردنەوەیەکی نوێ هەیە،  کە لە ڕێگەیەوە چەمکەکان و هەڵوێست و کردارەکان سەر لە نوێ دابڕێژرێنەوە.  

هەموومان ئەوەمان لە بیرە، چۆن سەرۆك بارزانی بە وتارە مێژووییەکەی بە زمانی شیرینی کوردی لە ٣٠-٩-٢٠١٢ لە کۆنگرەی چوارەمی پارتی داد و گەشەپێدانی تورکیا، بە ئامادەبوونی ئەندامانێکی زۆری حزبی دەسەڵات لە تورکیا و شاندی زیاتر لە ٩٠ وڵاتی بەشداربوو، دۆخی هەرێمی كوردستان و مێژووی پەیوەندی نێوان تورکیا و هەرێم و سەرجەم کاروبارە لۆکالی و هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانی خستە ڕوو. 

ئەوەی مەبەستمانە لێرەدا تیشك بخەینە سەری، ئەوەیە، کەوا جەنابیان جەختیان لە ئاشتی و ناتوندوتیژی کردەوە، وەکو باشترین ڕێگە و بژاردە بۆ بەڕێوەبەرنی بەرژەوەندییە گشتییەکان، تەکەزیان لەسەر بەکارهێنانی عەقڵیەتی سیاسەتمەدارێکی پیشەیی کرد بۆ گەیشتن بە ئامانج، بە بەکارهێنانی هونەری دیالۆگی ئارام وەکو ئامرازێ بۆ پەیوەندیکردن و بونیادنانی دۆستایەتی. 

بەوە دەرکەوت، کە سەرۆك بارزانی باوەڕی تەواوی بە سیاسەتی ناتوندوتیژی و ئاشتی هەیە، کە لە ڕێگەیانە دەتوانرێ کێشە کوردستانییەکان لەگەڵ ئەو دەوڵەتانەی، کە ئەمڕۆ بەشێکی زۆری خاکی کوردستانیان داگیرکردوە، چارەسەر بکرێت. 

ئەمرۆ گەلی کورد لە ڕۆژئاوا پێویستی بە فەلسەفەی جەنابی سەرۆك هەیە، پێویستی بە ئامۆژگارییەکانی جەنابیانە بۆ پەیڕەوکردنی سیاسەتی ناتوندوتیژی و ئاشتی وەکو ستراتیژی کار و سیاسەت بۆ چارەسەرکردنی کێشە و ململانێیەکان. 

ئاشکرایە توندوتیژی دەستکردی مرۆڤە و جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی جەخت لەوە دەکاتەوە، کە ئێمە توانای هەڵوەشاندنەوەی ئەو چارەنووسەمان هەیە. توانای ئەوەمان هەیە، ئەو مافە بدەین بە نەوەکانی داهاتوو،  کە خەون بە جیهانێکی پڕ لە ئازادی و شکۆمەندی ببینن.

فەلسەفەی ئاشتی لە ناوەڕۆکدا هەڵگری ئاشتی ئاشکرایە، فەلسەفەی ئاشتی چەسپاندنی دیموکراسی ڕاستەقینە بە ڕێگەیەکی قیرتاوکراو دەبینێت بۆ پاراستنی تاك و کۆمەڵگەی کوردستان.

پێویستە لە ڕۆژئاوای کوردستان بە پشت بەستن بە ڕوانگەی سەرۆك بارزانی، وەکوو قوتابخانەیەك بۆ ئاشتی، پەیوەندییەکان بە عەقڵییەتی ئاشتی و هاوبەشی، بە زمانی سازش و کلتووری فرەیی و هەمەچەشنی بچنرێت، بەشێوەیەك کە ئاسۆکانی دیالۆگ و هاوکاری و یەکڕیزی بۆ بەرژەوەندی هاوبەش و دەوڵەمەندکردنی کۆمەڵگەی کوردستان بەکار بهێنرێت. 

بە دڵنیاییەوە ئاشتی گرێدراوە بە بەختەوەری ئەو گروپەی، کە ئێستا دەیانەوێت بە ئاشتی بژین، بەڵام جەنگ و توندوتیژی و توندڕەوی ڕەفتارگەلێکن ڕەنگدانەوەی لاوازی مرۆڤ دەردەخەن لە کۆنتڕۆڵکردنی ڕەفتار و هەستەکانی. 

ڕەنگە جەنگ پێویستییەکی حەتمی بێت، بەڵام وەکوو حەتمیەتێکی دڵ هەژێن دەمێنێتەوە، کە لاوازی دینامیکی بیری مرۆڤ و کەموکوڕییەکانی مێشکی دەردەخات.

پێویستە سیاسەتی ناتوندوتیژی و ڕێگەی ئاشتی بگرینە بەر بۆ بەشداریکردن لە گفتوگۆی جیهانی. 

پێویستە بەشدارییەکی بنیاتنەرانە و بەرهەمدار ئەنجام بدەین لە گەشەپێدانی چەمکی دیموکراسی و دادپەروەری و پێکەوەژیانی ئاشتیانە و دەرفەتی نوێ لەبەردەم ئەدای دیموکراسیانە بکەینەوە.

لە کۆتاییدا: دیموکراسی هەمیشە ملکەچی ئەو بیرکردنەوەیە دەبێت، کە ئێمە ئەنجامی دەدەین و درووستی دەکەین. 

دیموکراسیەت پرۆسەیەکە، بەندە بە بیرکردنەوە و بەرهەمی ئەزموونی بێهاوتا و دەوڵەمەندی واقیعی مرۆڤایەتی، کە بەداخەوە هەمیشە مینڕێژ دەبێت بە سۆز و ئارەزوو و نەزانی و فەرامۆشکردن و فێڵ و وەهمەکان. 

ئەوانەی پێش ناکەون، بە ناچاری پاشەکشە دەکەن، ئەوانەی بەهۆی گۆڕاوەکان ناگۆڕێن، پەراوێز دەخرێن و دواجار واقیع بە شێوە تاڵەکەی خۆی تۆڵەیان لێ دەکاتەوە.