کاژڵ دەروێش

کۆنفیدراسیۆنی ڕەوەندی کوردستان لە ڕۆژانی ٢٧-٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣ لە هۆتێل ڕۆیاڵ ساڤۆی - لۆزان لە سویسرا چاڵاکییەکی ناوازەی ئەنجامدا بە بۆنەی سەدەمین ساڵیادی ئەو پەیماننامە بەدبەختەی کە ناوچە کوردستانییەکانی نێوان وڵاتانی دەوروبەری دابەشکرد، کە زیاتر لە 300 بەشداربوو لە سەرانسەری جیهانەوە بەشداریان کرد.. لە هەموو جیهاندا بە ئەکادیمیست و چاڵاکوانان و شارەزایانی یاسایی لەو بارەوە و زۆرێک لە سیاسەتمەدار و ڕۆژنامەنووسانی بیانی، سەرۆکی حزبە کوردستانییەکان لە چوار بەشەوە.

دوو بەرنامە لە هەردوو ڕۆژەکەدا جێبەجێ کران، لەو ماوەیەدا کاریگەریی ڕێککەوتنەکە و ئەگەری ڕێگاکانی مامەڵەکردن لەگەڵ دەرئەنجامەکانی درێژکرایەوە تا ئەمڕۆ.

پەیمانی لۆزان بەدواداچوونێکە بۆ پەیمانی ئاشتی "سیڤرێس" کە لەلایەن وەزیرە گەورە "دامەد فەرید پاشا" لە ساڵی 1920 واژۆ کرا، دوای شکستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و هاوپەیمانە ئەڵمانییەکانی.

ئاشتی سێڤرێس پێویستی بەوە بوو کە بەشێکی زۆری ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ بۆ یۆنانیەکان و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ بۆ ئەرمەنەکان و کوردەکان بچێت.

پاشان ڕێککەوتنی لۆزان لە 05/22/1923 واژۆ کرا، شایەنی باسە ئەم ڕێککەوتنە سەرەتای کۆتایی بوو بۆ گەلی کورد لە ناوچەکە کە حەوت هەزار ساڵ لەسەر زەوییەکەی بوونیان هەبوو، لەوێدا دابەش بوون و دابەش کران لە نێو وڵاتانی دەوروبەر کە گۆشەگیری و سەرکوت و تۆمەتباریان بە تیرۆر دەکرد.

دەستوەردانی هەر زلهێزێک لە کاروباری ئەو وڵاتانە و مامەڵەکردنی لەگەڵ مافەکانی کورد بە بیانووی سەربەخۆیی و دیکتاتۆری دەرەکی ڕێگری لێکرا و هەر دەستوەردانێک بە دەستوەردانێکی دەرەکی لە کاروباری ناوخۆدا هەژمار دەکرا.

بێگومان ئەم ڕێکەوتنە هێشتا کاری پێدەکرێت و کاتێکی دیاریکراوی بۆ دانەنراوە، وەک هەندێک بانگەشەی بۆ دەکەن (دوای 100 ساڵ دوای واژۆکردنی بەسەر دەچێت).

ئیرۆنییەکە ئەوەیە کە سەرەڕای ناکۆکی نێوان گەلی کورد و ئەو وڵاتانەی کە خاکەکەیان قۆرخ کردبوو، کورد لەگەڵ بەشێک لە پارتە سیاسییەکانی تورکیا لە خەونەکە بەئاگا هاتەوە و ئەم پەیماننامەیە ڕەتکرایەوە، چونکە بەشێکی زۆری ئەو خاکەی کە هی خۆی بوو، لێی سەندەوە بۆ ئەوان لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کە لە ژێر خاکدا نێژرابوو.

هەروەها خەونی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانی ڕوخاند، کە هیوایان خواست هاوپەیمانانی ئەوروپی هاوکاریان بن لە دامەزراندنی وەک باجێک بۆ هاوکاریکردنیان لە شەڕی تورکیادا.

شایەنی باسە بۆچوونی هەندێک لە شرۆڤەکارانی نێودەوڵەتی کە بەشدارییان لە کۆنفرانسەکەدا کرد، بەو پێیەی سەرنجی منی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، لەوانەش پرۆفیسۆری ناسراوی تورک "ئیسماعیل باشجی"، کە وتی کورد زۆرترین زەوتکراوی مافە نەتەوەییە ڕەواکانی خۆیەتی، و ئەوە دیاردەیەکی ناوازە نییە نەک تەنها، بەڵکو لە هەموو ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا.

وە دواتر ئەوەی کە پرۆفیسۆری ئەمریکی لیام ئەندەرسۆن، زانای سیاسی لە زانکۆی ڕایت ستێت - ئۆهایۆ، سەبارەت بە (هەوڵی ئەو وڵاتانە بۆ ئاسمیلەکردنی گەلی کورد و کارکردن بۆ گۆڕین و نەهێشتنی داب و نەریتی و زمانەکەیان). گرنگیدان پێی).

وە کە (سەربەخۆیی کوردستان کاریگەری ئەرێنی لەسەر ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەبێت، بە پێچەوانەی ئەوەی کە هەندێک باوەڕیان وایە).

کاک ڕیچارد وایڵدینگ، فۆتۆگرافەر کە بنکەکەی لە لەندەنە، قسەی کرد (کورد پێش لۆزان پێشتر دابەش بووبوو، کە ئێمە هەمیشە بوکەڵەی ئیمپریالیستەکان بووین).

ڕۆجەر نۆردمان، سەرۆکی شارەوانی لۆزان وتی: پەیمانی لۆزان پارادۆکسیکە کە زۆر کەمینە لە سویسرا دەژین کە نەدەبوو ئەو پەیماننامەیە واژۆ بکەن، هەروەها پێویستە تاراوگەییەکان بازنەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان فراوانتر بکەن بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی لێکەوتەکانی ببنەوە.

هەروەک پێشتر ئاماژەم پێدا، ڕێکخراوە مەدەنییە کوردییەکان لە سەرانسەری جیهاندا لەو گردبوونەوەیەدا، یەکەمجار لە جۆری خۆیدا، ڕێککەوتن کە یەک دەست بن، بۆ ئیدانەکردنی ئەم ڕێککەوتنە، کە یەکسانە بە کۆمەڵکوژییەک لە دژی گەلێک کە ناسنامە و خاک و کەرامەتی لێ دزراوە ئەوان، بەڵام تا ئەمڕۆش بە جێگیری ماوەتەوە.

شاندە بەشداربووەکانی چالاکییەکە پێداگرییان کرد لەسەر هەنگاونان بەرەو پێشەوە بۆ کارکردن لەسەر هەڵوەشاندنەوەی ئەم پەیماننامەیە و قسەکردن لەسەر ئەگەری ڕاگەیاندنی دەوڵەتی کوردی لە ئایندەیەکی نزیکدا لە ڕێگەی ئەو شێوازە یاساییانەی کە یاسای نێودەوڵەتی پێیان دراوە، هەروەها ڕێکخراوەکانیان لە جیهاندا دووپاتی کردەوە کە بەردەوام دەبن لە داکۆکیکردن لە مافەکانی گەلی کوردستان، هەر تێچوویەکیش بێت.

نووسەری کورد