هەموو بابەتێکی دارایی و ئابووری لەسەر دوو پایە شی دەکرێنەوە، ئەویش (داهات و خەرجی)یە، هەر کاتێکیش بڕی داهاتی کۆکراوە کەمتر بوو لە کۆی خەرجییەکان، ئەوە بابەتێکی دیکە دێتە ئاراوە کە بریتییە لە کورتهێنان.

نەبوونی بودجە لە هەرێمی کوردستان هۆکارێکی سەرەکی دروستبوونی گرفتی داراییە، کە لە ساڵی 2014ـوە بەهۆی بڕینی بەشەبودجەی هەرێم لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە و شەڕی داعش و قەیرانی دارایی تاوەکوو ئێستا بودجە نەهاتووەتە پەرلەمانی کوردستان. بەڵام کە بودجە نەبوو، مانای ئەوە نییە، داهات دیار نەمێنێت و لە خزمەتی خەڵکدا خەرج نەکرێت کە خاوەنی یەکەم و کۆتاییی داهاتی هەرێمی کوردستان خەڵک خۆیەتی.

خوێندنەوەی هەڵە و پشتنەبەستن بە سەرچاوەی باوەڕپێکراو بۆ پرسە دارایییەکان قەیرانێکی تری بۆ هەرێم دروست کردووە، هێنانەوەی داتا و ژمارەی نادروست هۆکارێک بووە لە نەمانی متمانە لە نێوان هاووڵاتی و حکوومەت و دەرئەنجامی ئەمەش شڵەژانێکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی لێ بەرهەم هاتووە.

وەکوو دوو ئەندام لە لیژنەی دارایی و کاروباری ئابووریی پەرلەمانی کوردستان، لەڕێگەی ئەم نووسینەوە هەوڵ دەدەین بە پشتبەستن بە داتا و بەڵگەی باوەڕپێکراو ژمارە دارایییەکانی پەیوەست بە داهات و خەرجی بخەینە ڕوو، لەپاڵ ئەمەشدا باس لە سستیی دابەشکردنی مووچە لە پارێزگای سلێمانی (هەڵەبجە، گەرمیان و ڕاپەڕین) دەکەین.

یەکەم: داهات

سەرچاوەکانی داهات لە هەرێمی کوردستان:

- داهاتی نەوتی

- داهاتی ناوخۆ (داهاتی نانەوتی)

- هاوکاریی هاوپەیمانان

- ٢٠٠ ملیاری بەغداد: بەهۆی پابەندنەبوونی بەغداد بە ناردنی ئەم بڕە پارەیە لە کاتی خۆیدا ناتوانین بە شێوەیەکی جێگیر پشت بەم سەرچاوەی داهاتە ببەستین. بۆیە لەم سۆنگەیەوە حکوومەتی هەرێم بە شێوەیەکی جێگیر پشت بە داهاتەکانی خۆی دەبەستێت، لەم ساڵدا بەغداد تەنها یەک جار 200 ملیارەکەی بۆ هەرێم ناردووە.

- داهاتی نەوتیی هەرێمی کوردستان:

هەرێمی کوردستان بە تێکڕا لە ڕۆژێکدا 420 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە دەکات، پێویستە بۆ خوێنەران ئەوەش ڕوون بکەینەوە کەوا سەرهەڵدانی کێشەی نێوان ڕووسیا و ئۆکراینا قەیرانێکی وزەی جیهانیی بە دوای خۆیدا هێنا، بەهۆی ئەوەی یەکێک لە گەورە کۆمپانیاکانی ڕوسیا بەشدارە لە پڕۆسەی فرۆشتنی نەوتی هەرێم ئەمەش کێشەیەکی کاتیی بۆ فرۆشتنی بڕی 60 هەزار بەرمیلی ڕۆژانە بۆ مانگی ئادار دروست کردووە. بۆیە تێکڕای فرۆشی نەوت بۆ مانگی ئادار 360 هەزار بەرمیل بووە لە ڕۆژێکدا. حکوومەتی هەرێم لە هەوڵی جددیدایە بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە.

لە مانگی ئادار تێکڕای نرخی فرۆشتنی بەرمیلێک نەوتی هەرێم (99.97$) بووە. واتا داهاتی مانگی ئادار لە نەوت ملیارێک و 118 ملیۆن دۆلار بووە. لەو بڕە (577) ملیۆن دۆلار بۆ خەرجی کۆمپانیاکان و کرێی گواستنەوە و قەرزەکان ڕۆیشتووە، ئەوەی کە ماوەتەوە (541) ملیۆن دۆلار بۆ وەزارەتی دارایی گەڕاوەتەوە.

-‌ داهاتی ناوخۆ: تێکڕای مانگانەی داهاتی ناوخۆ لە هەرێمی کوردستان (295) ملیار دینارە کە دەکاتە 28٪ی کۆی گشتیی داهاتی هەرێمی کوردستان و بەم شێوەیە دابەش دەکرێت:

یەکەم/ گومرک

تێکڕای داهاتی گومرک لە هەرێمی کوردستان بۆ مانگێک 126 ملیار دینارە. دەکاتە 42٪ی کۆی گشتیی داهاتی ناوخۆ.

بڕی ئەم داهاتە لە هەردوو پارێزگای هەولێر و دهۆک 87 ملیار دینارە کە لە %69ی داهاتی گومرک پێک دەهێنێت و، لە پارێزگای سلێمانی 39 ملیار دینارە و لە %31ی داهاتی گومرک پێک دەهێنێت.

دووەم/ باج

کۆکردنەوەی داهاتی باج یەکێکە لە گرفتە سەرەکییەکان و گفتوگۆی زۆری لەسەر دەکرێت. تێکڕای داهاتی باج بۆ مانگێک 39 ملیار دینارە. 13٪ی کۆی گشتیی داهاتی ناوخۆیە.

لە هەولێر و دهۆک ئەم داهاتە بە تێکڕا بۆ مانگێک 32 ملیار دینارە کە دەکاتە لە 82٪ی  داهاتی باج بۆ مانگێک.

پێشتر لە سلێمانییەوە داواکارییەک هەبوو کە ناکرێت کارێک لە سلێمانی بکرێت و بڕی باجەکەی لە هەولێر بدرێت. ئەو کێشەیە لە نێوان لیژنەی داراییی پەرلەمانی کوردستان و ئەنجوومەنی وەزیران بە ئامادەبوونی بەڕێوەبەری گشتیی بانکی ئاشتی لە سلێمانی بڕیاری چارەسەرکردنی درا، کە هەر پڕۆژەیەک لە سلێمانی بێت و کۆمپانیای جێبەجێکار لە هەولێر بێت، دەبێت داهاتی باجەکەشی هەر بۆ خودی سلێمانی بێت.

سێیەم/ ڕسومات:

لە کۆی 19 وەزارەتی حکوومەتی هەرێمی کوردستان 11 وەزارەت داهاتی هەیە و بڕی داهاتی بەدەستهاتوو لەم وەزارەتانە بە تێکڕا بۆ مانگێک (130 ملیار دینارە). دەکاتە 44٪ی لە کۆی گشتیی داهاتی ناوخۆ.

ئەویش بەم شێوەیە:

وەزارەتی کارەبا:

73٪   لە هەولێر و دهۆک

27٪   سلێمانی

هاتوچۆ (وەزارەتی ناوخۆ):

74٪   هەولێر و دهۆک

26٪   سلێمانی

تۆماری خانووبەرە:

70٪   هەولێر و دهۆک

30٪   سلێمانی

شارەوانی:

79%   هەولێر و دهۆک

%21   سلێمانی

دەرئەنجام کۆی گشتیی داهاتی مانگی ئاداری ئەمساڵ (2022) بەم شێوەیەیە، نزیکەی ترلیۆنێک و 41 ملیۆن دینار (720 ملیۆن دۆلار). ئەمە لەگەڵ 200 ملیار دیناری عێراق کە تەنها بۆ مانگی سێ نێردرا.

دووەم: خەرجی

خەرجییەکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە مانگێکدا ترلیۆنێک و 41 ملیار دینارە و بەم شێوەیە دابەش کراوە:

- دابینکردنی مووچە 909 ملیار دینار.

- نەسریە و بودجەی تەشغیلی و پڕۆژەکان 132 ملیار دینار.

کورتهێنان (عجز):

مانگی یەک و دوو حکوومەتی عێراق هیچ بڕە پارەیەکی نەناردووە بو هەرێمی کوردستان، حکوومەتی هەرێم بۆ تەواوکردنی مووچەی مانگی یەک بڕی 138 ملیۆن دۆلار (200 ملیار دینار)ی لە داهاتی نەوتی مانگی دوو  دابین کردووە.

ئەم کورتهێنانە لە مانگی دوو بەردەوام بووە. لەگەڵ هاتنی 200 ملیارەکەی بەغداد و زیادبوونی داهاتی نەوت بۆ مانگی سێ 181 ملیۆن دۆلار داهات زیاد بووە. لەم بڕە  138 ملیۆن دۆلار بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنان بووە و 43 ملیۆن دۆلاریش دراوە بۆ پەرەپێدان و چاککردنەوەی وێستگەکانی کارەبا و پارەکە هەمووی ڕادەستی کۆمپانیای ماس کراوە.

هۆکاری پشت سستیی دابەشکردنی مووچە لە پارێزگای سلێمانی (هەڵەبجە، گەرمیان و ڕاپەڕین) چییە؟

نزیکەی 55 ملیار دینار داهاتی مانگانەی سلێمانی ئەوەی کە (بەفەرمی) کۆ دەکرێتەوە ناگەڕێتەوە نێو بانکەکان.

ئەم شیکردنەوە داراییە بەرچاوڕوونییەکمان لا دروست دەکات و دەمانگەیەنێتە ئەم دەرئەنجامە:

کێشەکە لە کۆکردنەوەی داهاتی ناوخۆدایە و کە بە دوای خۆیدا کێشەی نەختێنەی بۆ بانکەکانی سلێمانی دروست کردووە و ئەمەش هۆکاری سەرەکییە لە سستیی دابەشکردنی مووچە، کەمیی دەرمان، پاکنەکردنەوەی شارەکان لە زبڵ و خاشاک...

بۆ بەڕێوەبردنی داهات و خەرجی، هەرێمی کوردستان چەندین ساڵە سیستەمێکی دارایی تایبەت جێبەجێ دەکات، کە ئەم سیستەمە بەم شێوەیەیە: (%57 هەولێر و دهۆک) و (%43 سلێمانی).

لە کۆی گشتیی داهاتی ناوخۆی هەرێم کە 295 ملیار دینارە، تەنها 78 ملیار دیناری لە پارێزگای سلێمانییەوەیە! لە کاتێکدا بەپێی سیستەمی ڕێژەیی داراییی هەرێم بێت پێویستە داهاتی سلێمانی مانگانە نزیکەی 130 ملیار دینار بێت، واتە 40٪ی لە داهاتی سلێمانی مانگانە دیار نییە کە دەکاتە نزیکەی 55 ملیار دینار.

ئەمە جگە لە کارە نایاسییەکانی خاڵە سنوورییەکانی پارێزگاکە، بەتایبەت قاچاغچییەتی. سەبارەت بەم بابەتە ساڵی پێشوو وەکوو لیژنەی داراییی پەرلەمانی کوردستان سەردانی دەروازە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستانمان کرد و بە بەڵگە و دۆکیۆمێنت بۆمان ڕوون بووەوە کە قاچاغی لە باشماخ و پەروێزخان بە ڕۆژی ڕووناک بەردەوامە. لەم بابەتە شیکارییەدا ئەوەی لای ئێمە گرنگە ئەو داهاتەیە کە بە شێوەیەکی یاسایی و فەرمی کۆ دەکرێتەوە، ئەگەر تەواوی داهاتاکە ئەوەی بە فەرمی کۆ دەکرێتەوە وەکوو خۆی بچێتە خەزێنەی حکوومەت و بە شێوەیەکی شەفاف و دادپەروەرانە بەڕێوە ببردرێت کافییە بۆ ئەوەی کۆتایی بە قەیرانی دارایی لە سلێمانی بێت.

هیڤیدار ئەحمەد - لیزا فەلەکەدین