فەرحان جەوهەر

دەسەڵات هەرلە بەرەبەیانی مێژووە تا ئەمڕۆ، یەک لەهەرە پرسە ئاڵۆزو مەترسیدارەکانی ژیانی مرۆڤایەتییە و زۆرترین پانتایی ئیشکردنی بیرمەندانیش بووە، هەروەها یەک لە هەوڵە سەرەکییەکانی مرۆڤیش بووە بۆ گەیشتن و دۆزینەوەی باشترین شێوازی دەسەڵات کردن، هەموو شارستانییەکان بە کۆن و نوێوە لە گەڕاندا بوونە بۆ چارەسەرێک بۆ ئەم پرسە، تا دواجار شارستانییەتی رۆژئاوا بە هەردوو بزووتنەوەی رێنیسانس و رۆشنگەری، توانیان ئەم پرسە ئاڵۆزە لە رێی دیموکراسییەوە چارەسەر بکەن.

هەرچەندە دیموکراسی وەک میراتی هەموو مرۆڤایەتی لێکدەدرێتەوە، بەڵام زۆرتر رەگەکانی و گەشەکردنی بۆ یۆنانی کۆن دەگەڕێتەوە، بۆیە بە بەشێک لە داهێنانی شارستانیەتی رۆژئاوا حسێب دەکرێت، تەنها لە و وڵاتانەش بەشێوەیەکی باش پڕاکتیزە دەکرێ، کە سەر بەو شارستانیەتەن، باقی وڵاتانی تر بە تایبەتی رۆژهەڵات، نەیتوانیوە ئەم پرسە چارەسەربکات، بەشێوەیەک کە ببێتە جێگای رەزامەندی و خۆشگوزەرانی خەڵکەکەی، یان گرووپێک یان کەسێک هەمووی بۆ بەرژەوەندی خۆیان قۆرخ دەکەن و خەڵک ملکەچی خۆیان دەکەن، یان دەبێتە فەوزا و بێ یاسایی و بێ ئاسایشی.

ئەوەی تا ئەم ساتە لە وڵاتانی رۆژهەڵات دەگوزەرێ ئەم دوو بژاردەیە، نەیانتوانیووە دیموکراسی وەک میکانیزمێک بۆ چارەسەی پرسی دەسەڵات بەکاربێن.

ئەوەی پەیوەستە بە ئێمەی کوردەوە، کە بەشێکین لە رۆژهەڵات و لە زۆربەی گەلانی ناوچەکەش دواکەوتووترین، بە حوکمی کۆمەڵێک هۆکار، کە جێی ئەو باسەی ئێمە نییە، هەندێک جیاوازترە چونکە کورد دەوڵەت نییە، تا بێمنەت بێت و خۆی چۆنی ویست وا دەسەڵات بەڕێوە ببات، ناچارە بۆ ئەوەی مافەکانی و پاڵپشتی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەدەست بێنێت، هەرنەبێت دیموکراسییانە بیربکاتەوە، زۆر لە چاودێرانی سیاسی پیانوابوو لە پرسی دیموکراسی، کورد جیاوازتر لە رۆژهەڵاتییەکان و کوولتورەکە خۆی هەنگاو دەنێت، چونکە بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی لێی دەخوازێ.

دوای سەرکەوتنی هێزی هاوپەیمانان لە جەنگی یەکەم و دووەم، دیموکراسی وەک چەمک گەیشتۆتە ناوچەکەی ئێمە، بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردیش وەک بەشێک لە چارەسەر بۆ کێشەکەی کردوویە بە ئامانج، لەگەڵ ئەو وڵاتانەی خاکەکەی داگیر کردووە. هەرچەندە لە سەتەی رابردوو، بە حوکمی باڵادەستی ئایدۆلۆژیای مارکسی لە رۆژهەڵات، کەمترین ئاوڕ لە دیموکراسی دراوەتەوە، چونکە مارکسیەت دژی دیموکراسیە و پێیوایە بەشێکە لەسیستەمی سەرمایەداری و ئەبێ توڕ بدرێت.

دوای سەرکەوتنی بزووتنەوەی کوردایەتی لەو بەشەی کوردستانی عیراق، بە هۆی خەبات و قوربانیدانەکەی و پاڵپشتی ئەو وڵاتانەی، کە بەر لە سەت ساڵ هەر خۆیان خاکەکەیان دابەش کردووە، هەرێمی کوردستان بۆ بەردەوامی خۆی و سەرنج راکێشانی ئەوان، واتە وڵاتانی رۆژئاوا لە نێویاندا وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا، باشترین دڵداری لەگەڵ ئەم چەمکەدا کردووە، تا ئێستاشی لەگەڵ دابێت سەرەکیترین دروشمی هەموو حیزبەکانە، بە جیاوازی ئایدۆلۆژیانەوە، لەوپەڕی چەپ بۆ ئەوپەڕی راست، لە ئیسلامیەکانەوه‌ و بگرە تا پارێزگارەکان، هیچیان لە رووی تیۆرییەوە کێشەیان لەگەڵ دیموکراسی وەک چارەسەرێک بۆ پرسی یەکلاکردنەوەی دەسەڵات نییە، بەڵام لەسەر ئەرزی واقع ناتوانن خۆیان لە پێستی رۆژهەڵاتیانە دەربێنن و هەرکاتێ باو و بۆڕان دەستی پێکرد، دەچنەوە ناو فەڕووە رۆژهەڵاتییەکەیان.

کورد بۆ دەستخستنەوەی ماف و خاکە دابەش کراوەکەی، لێی دەخوازرێ رێگەی دیموکراسی بگرێ، پێموایە رێگەیەکی نزیکترو باشتر لەمەی نییە، چونکە کێشەی کورد تەنها و تەنها لە رێگەی پاڵپشتی کردنی وڵاتانی رۆژئاواوە نەبێت، ناتوانێت خۆی بەته‌نها خاکە داگیرکراوەکەی دەست بکەوێتەوە و پرسەکەی چارەسەربکات، بۆ وەدەستهێانی پاڵپشتی ئەوانیش بۆ کێشەی کورد، جگە لە دیموکراسی رێگایەکی تری نییە، کە زامنی مانەوە و سەرکەوتنی هەموو بزووتنەوەی کوردایەتی لە هەموو پارچەکان بکات، ئایا کورد ئەم رێگایە دەگرێت و بەردەوام دەبێت لەسەری، یان دەبێتەوە کوڕە رۆژهەڵاتییەکە، سیگناڵەکان خرابن.